Yazar: 
İnternetin öldüğünü duydunuz mu? Eğer duymadıysanız muhtemelen sorun sizde değil. Çünkü bu bilgiyi size söyleyen kişinin de gerçek bir insan olduğundan emin olamayabiliriz. Belki şu anda bu yazıyı okuyan kişi siz değilsiniz. Belki bir sunucuda çalışan, sabah dokuzdan akşam beşe kadar insanları internette olduğuna inandırmakla görevli bir algoritmasınız. Belki de ben bile gerçek değilim. Belki bu yazıyı yazan kişi değil, sizin internette yeterince uzun süre kaldığınızı fark eden bir yapay zekâ sistemiyim. Hatta daha kötüsü, belki siz de bir botsunuz ve ikimiz de şu anda birbirimizi insan sanarak son derece gereksiz bir iletişim kuruyoruz.
Ölü İnternet Teorisi tam olarak böyle bir yerden besleniyor. Teorinin temel iddiası, internetin özellikle son yıllarda büyük ölçüde gerçek insanların birbirleriyle iletişim kurduğu bir alan olmaktan çıktığı ve otomatik hesaplar, botlar, yapay zekâ tarafından üretilen içerikler ve algoritmik etkileşimlerle dolduğu yönünde. Bir zamanlar internete girip karşımızda gerçekten bir insan olduğunu düşünürken artık bunun o kadar kolay olmadığını söylüyor. Bir tweetin altında yüzlerce kişi aynı cümleyi yazıyorsa, bir Instagram gönderisi birkaç saniye içinde binlerce beğeni alıyorsa veya bir YouTube videosunun altında herkes aynı şeyi söylüyorsa, teorinin takipçilerine göre burada bir terslik vardır. Çünkü normal bir insanın aklına gelen ilk soru “Bu kadar insan gerçekten aynı anda burada mı?” olabilir. İkinci soru ise daha önemlidir: “Bunların kaçı aslında insan?”
Üç Botla Başlayan Büyük Komplo
Aslında bu sorunun tamamen saçma olduğunu söylemek de kolay değil. İnternette gerçekten botlar var. Spam hesaplar var. Otomatik yorumlar var. Sahte takipçiler var. Yapay zekâ ile oluşturulan fotoğraflar, videolar ve yazılar giderek daha fazla karşımıza çıkıyor. Eskiden bir fotoğrafın sahte olup olmadığını anlamak için Photoshop izlerini arardık. Şimdi ise fotoğraftaki insanın gerçekten var olup olmadığını sorguluyoruz. Eskiden “Bu hesap gerçek mi?” diye sorardık, şimdi “Bu hesabın arkasında insan var mı?” diye soruyoruz. Teknoloji ilerledikçe internetin gerçeklik kontrolü de biraz garip bir hâle geldi. Bir noktada internette gördüğümüz herhangi bir şey için “Bunu gerçekten bir insan mı yaptı?” diye düşünmek zorunda kalmamız bile başlı başına ironik.
Fakat Ölü İnternet Teorisi‘nin asıl eğlenceli tarafı, gerçek bir problemi alıp bunu devasa bir komplo teorisine dönüştürme becerisi. İnternette botların bulunması, internetin öldüğünü kanıtlamıyor. Nasıl ki bir şehirde taksi bulunması o şehirde yaşayan herkesin taksici olduğunu kanıtlamıyorsa, internette botların bulunması da internetteki herkesin bot olduğunu kanıtlamıyor. Fakat komplo teorilerinin böyle küçük ayrıntılarla fazla uğraşacak zamanı yoktur.
Bir bot gördüğünüz anda teorinin ilk taşı yerine oturuyor. İkinci botu görünce artık şüphelenmeye başlıyorsunuz. Üçüncü botu görünce büyük resmi gördüğünüze inanıyorsunuz. Sonunda internetteki üç sahte hesap, sizin gözünüzde sekiz milyar insanın dijital olarak ortadan kaldırılmasına kadar uzanabiliyor.
Üstelik bunun için çok karmaşık kanıtlara da ihtiyaç yok. Örneğin X’te bir gönderinin altına giriyorsunuz ve birbirinin aynısı gibi görünen elli yorum görüyorsunuz. Birisi “Kesinlikle katılıyorum” demiş, bir başkası “Çok doğru bir tespit” yazmış, üçüncüsü “Bunu herkesin görmesi lazım” demiş. Dördüncü kişi de gönderiyi paylaşmış. Normalde burada “Muhtemelen bazı hesaplar otomatik olabilir” diye düşünmek yeterli. Fakat Ölü İnternet Teorisi’nin daha heyecanlı bir versiyonunda durum hemen değişiyor: “Bunların hepsi bot.” Birkaç dakika sonra: “İnternetin yüzde 80’i bot.” On dakika sonra: “İnsanlar internette yok.” Bir saat sonra ise: “Bizi izliyorlar.”
Kim izliyor? Belli değil. Neden izliyorlar? O da belli değil. Ne elde ediyorlar? Henüz ona da karar verilmemiş. Fakat önemli olan birilerinin izliyor olması. Çünkü iyi bir komplo teorisinde en önemli şey cevap değil, cevabın arkasında mutlaka başka bir soru bırakabilmektir.
İnternette Artık Gerçek İnsan Kalmadı mı?
Burada yapay zekâ meselesi teoriyi daha da eğlenceli hâle getiriyor. Çünkü artık yapay zekâ gerçekten de internette içerik üretiyor. Yazılar yazıyor, görseller oluşturuyor, videolar hazırlıyor, sesler taklit ediyor. Dolayısıyla önümüzdeki yıllarda internette insanların ürettiği içerik ile makinelerin ürettiği içerik arasındaki sınırın daha da bulanıklaşması gayet mümkün. Fakat bu noktada teorinin savunucuları yine küçük bir sıçrama yapıyor. “Yapay zekâ internette içerik üretiyor” cümlesinden “İnternetteki içeriklerin çoğunu yapay zekâ üretiyor” sonucuna, oradan da “İnternette artık gerçek insan kalmadı” sonucuna ulaşılıyor.
Bu mantık gerçekten çok kullanışlı. Aynı yöntemi hayatın geri kalanına da uygulayabiliriz. Örneğin fabrikalarda makineler çalışıyor. O hâlde fabrikalarda çalışan herkes makine olabilir. Marketlerde kasalar otomatikleşiyor. Demek ki kasiyerlerin tamamı robot. Bir restoranda sipariş tablet üzerinden veriliyorsa garsonun insan olduğundan emin olabilir miyiz? Belki garson da yapay zekâ destekli bir servis sistemidir. Hatta daha ileri gidelim: Bir arkadaşınız size “Nasılsın?” diye sorduğunda hemen cevap vermeyin. Önce onun gerçekten insan olup olmadığını kontrol edin. Çünkü günümüzde “Nasılsın?” sorusunu bir yapay zekâ da sorabilir. Muhtemelen yapay zekâ bunu sizden daha samimi bile soracaktır.
Eskiden İnternet Daha mı Gerçekti?
Teorinin bir başka ilginç tarafı da eski internetin romantikleştirilmesi. Ölü İnternet Teorisi’ni savunan insanların bir kısmına göre eski internet daha gerçek, daha samimi ve daha insanîydi. İnsanlar forumlarda birbirleriyle konuşuyor, blog yazıyor, kişisel web siteleri hazırlıyor ve internette herhangi bir şeyi para kazanmak için değil, gerçekten istedikleri için yapıyorlardı. Bu anlatı kulağa hoş geliyor. 2000’lerin interneti gerçekten de bugünkünden farklıydı. Ama insanlığın geçmişe bakıp “Eskiden her şey daha güzeldi” demesi yeni bir şey değil. Büyük ihtimalle mağara insanları da kendi aralarında “Eskiden mağaralar daha samimiydi, şimdi herkes duvara resim çizip gösteriş yapıyor” diye konuşuyordu.
Eski internetin daha gerçek olduğunu düşünmek biraz da eski internetin daha küçük olmasından kaynaklanıyor olabilir. Bugün milyarlarca insan çevrimiçi. Milyarlarca paylaşım, video, yorum ve mesaj üretiliyor. İnternet artık birkaç meraklının birbirine link gönderdiği küçük bir kulüp değil. Küresel bir iletişim altyapısı. Böyle bir ortamda otomatik hesapların ve ticari içeriklerin artması şaşırtıcı değil. Sorun belki de internetin ölmesi değil, internetin artık fazla büyük olması.
Ölü İnternet Teorisi
Eskiden internette bir şey bulmak için arama yapardınız. Şimdi internet size bir şey buluyor. Siz daha ne aramak istediğinizi düşünmeden telefonunuzda karşınıza üç video çıkıyor. Birine bakıyorsunuz. Sonra benzer bir video geliyor. Sonra başka bir tane. Bir noktadan sonra ne aradığınızı unutuyorsunuz. Sabah sadece beş dakika telefonunuza bakmak için giriyorsunuz ve iki saat sonra kendinizi 1987 yılında Sovyetler Birliği’nde kaybolan bir trenin neden hâlâ bulunamadığını anlatan bir videonun yorumlarında buluyorsunuz.
Bu noktada algoritmaların internet deneyimimiz üzerindeki etkisi gerçekten önemli. Çünkü gördüğümüz içeriklerin tamamını kendimiz seçmiyoruz. Platformların algoritmaları, bizim neye tıklayacağımızı, ne kadar süre izleyeceğimizi ve hangi içeriğe tepki vereceğimizi tahmin etmeye çalışıyor. Dolayısıyla internetin giderek daha kişiselleştirilmiş bir hâle geldiği doğru. Fakat bu durum da Ölü İnternet Teorisi‘nde başka bir komplo unsuruna dönüşebiliyor. “Algoritma bana sürekli aynı tür içerikleri gösteriyor” gözlemi, “Algoritma gerçekliği benim için yeniden oluşturuyor” iddiasına dönüşüyor. Sonra birileri çıkıp “Sen aslında interneti değil, sana gösterilmek istenen interneti görüyorsun” diyor.
Bu cümle kulağa inanılmaz derecede derin geliyor. Hatta üzerine hafifçe müzik ekleyip siyah beyaz görüntüler kullanırsanız belgesel fragmanı bile olur. Fakat aslında bunun büyük bölümü zaten herkesin bildiği bir şey: Sosyal medya platformları size içerik öneriyor. Tebrikler. Komployu çözdünüz. Büyük gizem, algoritmanın algoritma olması çıktı.
Yanlışlanamayan Bir Teori
Asıl komik olan ise teorinin kendi kendisini doğrulama biçimi. İnternette gerçek bir insan görürseniz teori açısından sorun yok, çünkü o kişi botların arasında kaybolmuş küçük bir istisna olabilir. Bot görürseniz teori doğrulanmış olur. Yapay zekâ tarafından yazılmış bir metin görürseniz teori doğrulanmış olur. Bir hesap sahte çıkarsa yine teori doğrulanmış olur. Gerçek insanlar normal bir şekilde konuşuyorsa da bu insanlar teoriyi bozmaz, çünkü onların gerçekten insan olduğunu nasıl bilebiliriz?
İşte bu noktada teori mükemmel hâle geliyor. Çünkü yanlışlanması neredeyse imkânsız. Bir şey teoriyi destekliyorsa kanıt, desteklemiyorsa gizlenmiş kanıt. Bu gerçekten kullanışlı bir sistem. Hatta günlük hayatımıza da uygulayabiliriz. Örneğin ev arkadaşınızın gerçekten insan olduğundan şüpheleniyorsanız ona “Sen insan mısın?” diye sorun. “Evet” derse şüpheli davranıyor. “Hayır” derse zaten haklısınız. Hiçbir şey söylemezse kesinlikle botsunuz demektir.
Belki de Ölü İnternet Teorisi‘nin en ironik tarafı burada ortaya çıkıyor. İnsanların internetin sahte olduğuna inanması için internetten ayrılması gerekiyor. Fakat teoriye inanan kişi tam tersini yapıyor. Daha fazla internete giriyor, daha fazla yorum okuyor, daha fazla video izliyor, daha fazla forum araştırıyor ve sonunda internetteki insanların gerçek olmadığını kanıtlamaya çalışıyor. Yani internetin öldüğünü kanıtlamak için internette daha fazla zaman geçiriyor.
Belki de Sorun İnternet Değildir
Sonuçta internet gerçekten öldü mü? Eğer “öldü” kelimesini kelimenin tam anlamıyla kullanıyorsak, hayır. İnternet hâlâ çalışıyor. İnsanlar hâlâ mesajlaşıyor, tartışıyor, alışveriş yapıyor, haber okuyor, video izliyor ve birbirlerine anlamsız memeler gönderiyor. Ancak internetin yapısının değiştiği, otomatik hesapların ve yapay zekâ üretiminin arttığı ve algoritmaların çevrimiçi deneyimimizi giderek daha fazla şekillendirdiği açık. Bunlar üzerinde ciddi şekilde düşünmeye değer konular.
Fakat buradan “İnternetteki herkes bot” sonucuna ulaşmak için biraz daha fazlasına ihtiyaç var. En azından bir miktar kanıta. Çünkü aksi hâlde her garip yorum, her sahte hesap ve her yapay zekâ görseli insanlığın dijital olarak yok edildiğinin kanıtı hâline geliyor. Bu durumda teoriyi çürütmek zaten mümkün değil. Belki de bu yüzden bu kadar eğlenceli.
Belki internet gerçekten ölü değildir. Belki sadece internetin eski hâlini özlüyoruz. Belki sorun botların çok fazla olması değil, insanların da bazen botlardan farksız davranmasıdır. Her gün aynı içerikleri paylaşmak, aynı cümleleri kullanmak, aynı trendlere katılmak, aynı tartışmaları yapmak ve sonra “Neden internet eskisi gibi değil?” diye sormak oldukça insanî bir davranış.
Dolayısıyla önümüzde iki ihtimal var. Ya internet gerçekten yavaş yavaş botların, algoritmaların ve yapay zekâların yönettiği devasa bir dijital tiyatroya dönüşüyor ya da insanlık tarihinin en büyük kolektif yanlış anlaşılmalarından birini yaşıyoruz. Birinci ihtimal doğruysa durum oldukça korkutucu. İkinci ihtimal doğruysa da pek rahatlatıcı değil, çünkü o zaman internette gördüğümüz bütün saçmalıkları gerçekten insanların yaptığını kabul etmemiz gerekiyor.
Açıkçası hangisinin daha korkutucu olduğuna karar vermek zor. Eğer bütün bu yorumları botlar yazıyorsa, en azından onları kapatmanın bir yolunu bulabiliriz. Ama bütün bu yorumları gerçekten insanlar yazıyorsa, elimizde çok daha büyük bir problem var.
Belki de internet ölmedi.
Belki internet sadece aynayı bize çevirdi ve biz gördüğümüz şeyden hoşlanmadık.
